Ferrytyna – co to jest, kiedy warto ją zbadać i co oznacza jej poziom?

Ferrytyna – co to jest, kiedy warto ją zbadać i co oznacza jej poziom?

Zmęczenie, które nie ustępuje mimo odpoczynku, pogorszenie koncentracji, osłabienie, wypadanie włosów czy mniejsza tolerancja wysiłku mogą mieć wiele przyczyn. Jedną z nich są zbyt małe zapasy żelaza w organizmie. Co ważne, problem może pojawić się jeszcze zanim rozwinie się pełnoobjawowa niedokrwistość. Jednym z podstawowych badań pomagających ocenić rezerwy żelaza jest oznaczenie poziomu ferrytyny we krwi.

Co to jest ferrytyna i za co odpowiada?

Ferrytyna to białko, którego główną funkcją jest wiązanie i magazynowanie żelaza w komórkach, dzięki czemu organizm może wykorzystać ten pierwiastek zawsze wtedy, gdy go potrzebuje. Znaczna część ferrytyny znajduje się wewnątrz komórek, między innymi w wątrobie, szpiku kostnym czy śledzionie, natomiast niewielka jej ilość krąży we krwi. Oznaczenie poziomu ferrytyny pozwala precyzyjnie ocenić realny stan zapasów żelaza zgromadzonych w organizmie.

Żelazo jest niezbędne przede wszystkim do produkcji hemoglobiny obecnej w erytrocytach (krwinkach czerwonych), które odpowiadają za transport tlenu z płuc do wszystkich tkanek. Pierwiastek ten jest również potrzebny do prawidłowego funkcjonowania mięśni, układu nerwowego oraz wielu procesów metabolicznych.

Warto pamiętać, że stężenie samego żelaza w surowicy krwi wykazuje duże wahania dobowe i zależy od wielu czynników. Z tego względu ferrytyna stanowi jeden z kluczowych i najbardziej miarodajnych parametrów stosowanych w ocenie gospodarki żelazowej.

Dlaczego badanie ferrytyny jest tak ważne?

Niedobór żelaza nie od razu prowadzi do niedokrwistości. W początkowej fazie organizm korzysta ze zgromadzonych wcześniej rezerw. W takiej sytuacji stężenie hemoglobiny oraz pozostałe parametry morfologii pozostają w normie, podczas gdy stężenie ferrytyny zaczyna się już obniżać. Dlatego badanie poziomu ferrytyny pozwala wykryć wyczerpywanie się zapasów żelaza na bardzo wczesnym etapie, zanim dojdzie do pełnoobjawowej anemii.

Kiedy warto zbadać ferrytynę?

Badanie warto rozważyć przede wszystkim wtedy, gdy występują dolegliwości mogące wskazywać na niedobór żelaza lub gdy istnieją czynniki zwiększające ryzyko wyczerpywania się jego zapasów.

Objawy, które powinny skłonić do wykonania badania:

• przewlekłe zmęczenie i osłabienie,
• problemy z koncentracją i zapamiętywaniem,
• obniżona tolerancja wysiłku oraz duszność pojawiająca się przy aktywności,
• zawroty lub bóle głowy,
• kołatanie serca,
• bladość skóry,
• nasilone wypadanie włosów i zmiany w obrębie paznokci,
• zespół niespokojnych nóg.

Sytuacje i czynniki ryzyka:

• obfite i długotrwałe miesiączki,
• ciąża oraz okres karmienia piersią,
• stosowanie diet eliminacyjnych (np. wegańskiej, wegetariańskiej),
• podejrzenie zaburzeń wchłaniania (np. przy celiakii czy chorobach jelit),
• przewlekłe lub nawracające krwawienia z przewodu pokarmowego,
• nieprawidłowe parametry morfologii krwi (np. niska hemoglobina, spadek MCV lub MCH).

Oznaczenie to może być również przydatne u osób, u których wcześniej rozpoznano niedobór żelaza i konieczna jest ocena skuteczności leczenia.

Jakie objawy mogą wskazywać, że warto wykonać badanie ferrytyny?

Zmniejszające się zapasy żelaza mogą długo nie dawać charakterystycznych objawów. Dolegliwości bywają niespecyficzne i łatwo przypisać je stresowi, niedoborowi snu, intensywnej pracy czy ogólnemu przemęczeniu.

Wraz z pogłębianiem się tego stanu mogą pojawić się między innymi:

– przewlekłe zmęczenie i brak energii – nawet pomimo odpowiedniej ilości snu;
– osłabienie i mniejsza wydolność fizyczna – dotychczasowa aktywność może zacząć sprawiać większą trudność;
– duszność i uczucie kołatania serca – zwłaszcza jeśli niedobór żelaza doprowadził już do niedokrwistości;
– bladość skóry oraz bóle i zawroty głowy;
– pogorszenie kondycji włosów i paznokci – u części osób obserwuje się nasilone wypadanie włosów lub charakterystyczne zmiany na płytce paznokcia;
– zespół niespokojnych nóg– czyli nieprzyjemne odczucia i przymus poruszania nogami, szczególnie w czasie odpoczynku;
– łaknienie spaczone (tzw. pica) – czyli występująca w bardziej nasilonym niedoborze nietypowa potrzeba spożywania substancji niebędących żywnością, na przykład kredy, papieru, lodu.

Trzeba jednak podkreślić, że są to objawy niedoboru żelaza, a nie niedoboru samej ferrytyny. Ferrytyna jest przede wszystkim wskaźnikiem, który pomaga ocenić realne zapasy tego pierwiastka w organizmie.

Niska ferrytyna – o czym może świadczyć?

Niski poziom ferrytyny najczęściej świadczy o zmniejszonych zapasach żelaza w organizmie. Im bardziej wyczerpują się rezerwy, tym większe jest ryzyko rozwoju niedokrwistości z niedoboru żelaza.

Do przyczyn niedoboru żelaza mogą należeć między innymi:

• dieta dostarczająca zbyt mało żelaza,
• zwiększone zapotrzebowanie na żelazo, np. podczas ciąży,
• krwawienie z przewodu pokarmowego lub innych narządów,
• częste oddawanie krwi,
• obfite krwawienia miesiączkowe,
• problemy z wchłanianiem żelaza w przewodzie pokarmowym.

Samo stwierdzenie niskiej ferrytyny nie powinno więc kończyć diagnostyki. Istotne jest również ustalenie, dlaczego zapasy żelaza się zmniejszyły -szczególnie jeśli niedobór nawraca albo jest znaczny.

Podwyższona ferrytyna – co oznacza?

Interpretacja wysokiego poziomu ferrytyny jest bardziej złożona. Jej podwyższone stężenie nie oznacza automatycznie nadmiaru żelaza.

Ferrytyna należy do tzw. białek ostrej fazy, których stężenie rośnie w odpowiedzi na stan zapalny. Jej podwyższone wartości mogą występować między innymi przy:

• infekcjach i innych stanach zapalnych,
• chorobach wątroby,
• wybranych chorobach autoimmunologicznych,
• nadczynności tarczycy,
• zaburzeniach związanych z nadmiernym magazynowaniem żelaza (hemochromatoza, hemosyderoza),
• przebiegu niektórych chorób nowotworowych.

Jak szybko podnieść ferrytynę?

Pytanie „jak szybko podnieść ferrytynę?” pojawia się bardzo często, jednak w pierwszej kolejności trzeba ustalić przyczynę niskiego poziomu ferrytyny. Samo zwiększenie ilości żelaza w diecie lub rozpoczęcie suplementacji bez wyjaśnienia źródła niedoboru może nie rozwiązać problemu.

Gdy niedobór wynika między innymi z przewlekłej utraty krwi, obfitych miesiączek czy zaburzonego wchłaniania – konieczne jest równoczesne zajęcie się jego przyczyną.

Dieta bogata w żelazo

Jednym z elementów postępowania może być zwiększenie ilości produktów będących źródłem żelaza. Znajduje się ono między innymi w mięsie, roślinach strączkowych, orzechach, pełnoziarnistych i wzbogacanych produktach zbożowych oraz niektórych zielonych warzywach.

Znaczenie ma nie tylko ilość żelaza w posiłku, lecz również jego przyswajalność. Niektóre napoje i produkty, takie jak kawa czy herbata spożywane podczas posiłku lub przyjmowania preparatu żelaza, mogą istotnie ograniczać jego wchłanianie.

Przy potwierdzonym niedoborze dieta nie zawsze wystarcza do odbudowania zapasów. Lekarz może wówczas zalecić doustne preparaty żelaza. Leczenie zazwyczaj trwa dłużej niż tylko do momentu poprawy samopoczucia czy wyrównania poziomu hemoglobiny, ponieważ organizm potrzebuje czasu na odbudowanie magazynów żelaza.

Nie warto jednak przyjmować wysokich dawek żelaza na własną rękę wyłącznie po to, aby „szybko podnieść ferrytynę”. Nadmiar żelaza również może być szkodliwy, a sposób leczenia zależy od przyczyny niedoboru, wyników badań i indywidualnej sytuacji.

Kto szczególnie powinien rozważyć badanie ferrytyny?

Na niedobór żelaza szczególnie narażone mogą być osoby, które tracą więcej tego pierwiastka, mają na niego zwiększone zapotrzebowanie lub gorzej go przyswajają.

Do grup zwiększonego ryzyka zalicza się przede wszystkim:

• kobiety w ciąży oraz kobiety z obfitymi miesiączkami,
• osoby na diecie ubogiej w dobrze przyswajalne źródła żelaza (np. nieprawidłowo zbilansowanej diecie roślinnej),
• pacjentów z chorobami przewodu pokarmowego utrudniającymi wchłanianie lub po wybranych operacjach gastroenterologicznych,
• osoby z przewlekłą utratą krwi,
• regularnych dawców krwi,
• osoby, u których w przeszłości stwierdzono niedobór żelaza lub niedokrwistość.

Jak sprawdzić poziom ferrytyny we krwi?

Poziom ferrytyny sprawdza się za pomocą badania z próbki krwi żylnej. W diagnostyce niedoboru lub nadmiaru żelaza warto zlecić również:

• morfologię krwi,
• stężenie żelaza
• transferynę i wysycenie transferyny żelazem,
• TIBC (całkowita zdolność wiązania żelaza),
• CRP lub inne parametry wskazujące na stan zapalny.

Dzięki temu możliwa jest dokładniejsza ocena gospodarki żelazowej i przyczyny nieprawidłowego wyniku.

Jak przygotować się do badania ferrytyny?

Aby wynik badania był wiarygodny i dokładny, należy przestrzegać kilku kluczowych zasad:

• krew należy pobrać rano, na czczo, zachowując wcześniej co najmniej 8-godzinną przerwę od spożywania posiłków i napojów (dozwolona jest czysta woda),
• na 24 godziny przed pobraniem krwi należy unikać spożywania alkoholu oraz intensywnego wysiłku fizycznego,
• przed badaniem należy zachować rutynowy tryb życia i nie wprowadzać gwałtownych modyfikacji jadłospisu,
• należy poinformować lekarza oraz personel punktu pobrań o wszystkich przyjmowanych lekach i suplementach, ponieważ niektóre z nich mogą wpływać na stężenie ferrytyny (nie należy samodzielnie odstawiać zaleconych leków ani suplementów tylko po to, aby wykonać badanie – ewentualne zmiany należy skonsultować z lekarzem).

Jaki lekarz zajmuje się niską lub wysoką ferrytyną?

Pierwszym krokiem powinna być konsultacja z lekarzem podstawowej opieki zdrowotnej lub internistą. Oceni on wynik w kontekście pełnego obrazu klinicznego, zinterpretuje go razem z pozostałymi wynikami badań krwi i zdecyduje o dalszych krokach.

Dalsza ścieżka i wybór lekarza specjalisty zależą przede wszystkim od podejrzewanej przyczyny problemu. W określonych przypadkach konieczna może być konsultacja:

• hematologiczna – przy głębokiej anemii, nieprawidłowościach w morfologii czy bardziej złożonych zaburzeniach gospodarki żelazowej,
• ginekologiczna – jeżeli przyczyną utraty żelaza są obfite miesiączki,
• gastroenterologiczna – przy podejrzeniu problemów z wchłanianiem (np. celiakia) lub utajonego krwawienia z przewodu pokarmowego.

Najważniejsze jest postawienie diagnozy – czyli ustalenie, dlaczego poziom ferrytyny odbiega od normy.

Ciekawostka:
„Choć żelazo jest nam niezbędne do życia, jego wolne, niezwiązane jony mogą wywierać niekorzystny i toksyczny wpływ na komórki – uszkadzając ich struktury, białka oraz DNA. Aby temu zapobiec, natura stworzyła genialny mechanizm ochronny. Ferrytyna działa jak mikroskopijna, nanocząsteczkowa „klatka”. Składa się z 24 podjednostek białkowych, które tworzą pustą w środku, idealną kulę. Bezpiecznie izoluje ona jony żelaza od reszty komórki, a jej pojemność jest imponująca – pojedyncza cząsteczka potrafi zmagazynować aż do 4500 atomów tego pierwiastka. Gdy organizm zgłasza zapotrzebowanie, jest ono uwalniane w kontrolowany sposób przez specjalne pory w powłoce” – Aneta Paczkowska /Diagnosta laboratoryjny, Specjalista laboratoryjnej diagnostyki medycznej/.

Bibliografia:

• Kinga Krzyżowska, Jerzy Eszyk, Maciej Gonciarz: Ferrytyna – udział w gospodarce żelazem i znaczenie diagnostyczne. Lekarz POZ 5/2020;
• https://gastroenterologia-praktyczna.pl/a3848/Stezenie-ferrytyny.html/m337
• https://www.mp.pl/medycynarodzinna/artykuly/123253,niedokrwistosc-z-niedoboru-zelaza-ocena-i-postepowanie
• Bogdan Solnica, Aldona Dembińska-Kieć, Jerzy W. Naskalski – Diagnostyka Laboratoryjna z elementami biochemii klinicznej, Wydanie 5, 2022;
• Interna Szczeklika 2022